Η τριπλή ήττα του σωκρατισμού
του FRANCIS WOLFF, καθηγητή Φιλοσοφίας στην Ecole Normalι.
Με τον θάνατο του Σωκράτη εδώ και 2.400 χρόνια έκλεισε ο αιώνας του Περικλή, ο αιώνας των εμφυλίων πολέμων και των βεβαιοτήτων της Αθήνας, ο αιώνας των πολιτικών και των καλλιτεχνών, και άνοιξε ο 4ος αιώνας, ο αιώνας των φιλοσόφων που ήταν άμεσοι ή έμμεσοι ακροατές του Σωκράτη. Βγαίνουμε από τον 20ό αιώνα των "ιδεολογιών", των μεγάλων ελπίδων και των μαζικών σφαγών.
Με ποιο βλέμμα άραγε η σκέψη και η ανάμνηση του Σωκράτη μάς επιτρέπουν να κοιτάξουμε τον εαυτό μας, τον αιώνα που τελείωσε και αυτόν που αρχίζει; Πρέπει να θέσουμε την ερώτηση γιατί το να τιμήσει κανείς σήμερα τον Σωκράτη αρκούμενος στην αφήγηση της ζωής ή του θανάτου του θα ήταν κάτι σαν προδοσία, δεδομένου ότι ο ίδιος δεν...
θέλησε να μεταφέρει τον λόγο του πέρα από τα όρια της πόλης του και του καιρού του. Αντίθετα, αν θέλουμε να μείνουμε πιστοί στο μήνυμα του ανθρώπου για τον οποίο δεν αξίζει να ζει κανείς μια αστόχαστη ζωή, πρέπει να αναρωτηθούμε γι' αυτό που είμαστε εμείς οι ίδιοι. Τιμώ τη μνήμη του Σωκράτη σημαίνει ότι αναρωτιέμαι για τον σωκρατισμό σήμερα. Αλλά η αναζήτηση αυτή θέτει την κατ' εξοχήν σωκρατική ερώτηση, την ερώτηση του «τι είναι»: Τι είναι ο σωκρατισμός; Φαίνεται ότι μπορούμε να τον ορίσουμε με τρεις προτάσεις.
θέλησε να μεταφέρει τον λόγο του πέρα από τα όρια της πόλης του και του καιρού του. Αντίθετα, αν θέλουμε να μείνουμε πιστοί στο μήνυμα του ανθρώπου για τον οποίο δεν αξίζει να ζει κανείς μια αστόχαστη ζωή, πρέπει να αναρωτηθούμε γι' αυτό που είμαστε εμείς οι ίδιοι. Τιμώ τη μνήμη του Σωκράτη σημαίνει ότι αναρωτιέμαι για τον σωκρατισμό σήμερα. Αλλά η αναζήτηση αυτή θέτει την κατ' εξοχήν σωκρατική ερώτηση, την ερώτηση του «τι είναι»: Τι είναι ο σωκρατισμός; Φαίνεται ότι μπορούμε να τον ορίσουμε με τρεις προτάσεις.
Οι τρεις προτάσεις
Πρόταση πρώτη: Η ηθική έχει νόημα γιατί, αντίθετα με ό,τι υποστήριζαν ορισμένοι σύγχρονοι του Σωκράτη, οι σοφιστές, δεν υπάρχουν μόνο συσχετισμοί δυνάμεων ή μεταβλητοί νόμοι από κοινωνία σε κοινωνία αλλά ένα καθολικό αγαθό του οποίου τον ορισμό πρέπει να αναζητήσουμε· με άλλα λόγια, υπάρχει ηθική επειδή υπάρχει το αγαθό. Μπορούμε να ονομάσουμε τη θέση αυτή μοραλισμό του Σωκράτη.
Το ανθρώπινο αγαθό είναι απόλυτο γιατί ο Λόγος που το συλλαμβάνει είναι ο ίδιος σε όλους τους ανθρώπους και σε όλες τις εποχές, όπως είναι ο ίδιος μπροστά στα ερωτήματα των μέσων και στα προβλήματα των σκοπών. Ετσι μπροστά στην ερώτηση «τι να κάνουμε;», αν κανείς αποφασίσει να αναρωτηθεί με τρόπο ορθολογικό και όχι παρορμητικό ή συναισθηματικό, δεν υπάρχει καμία διαφορά στη μέθοδο επίλυσης ενός τεχνικού προβλήματος (π.χ., πώς θα προεκτείνουμε τη ζωή στον μέγιστο δυνατό χρόνο ή, αντίθετα, πώς θα την αφαιρέσουμε πάραυτα) και ενός ηθικού προβλήματος (π.χ., είναι καλό να διατηρήσουμε πάση θυσία τη ζωή; είναι κακό να θέσουμε ένα τέρμα;). Η δεύτερη αυτή πρόταση μπορεί να ονομαστεί ηθική νοησιαρχία.
Η τρίτη πρόταση μπορεί να διατυπωθεί με τον ακόλουθο τρόπο: αυτός που ξέρει τι είναι αγαθό δεν μπορεί παρά να το πράξει. 'Η ακόμη, δεδομένου ότι κάθε άνθρωπος επιδιώκει το δικό του καλό, αν ήξερε πραγματικά τι είναι το καλό, δηλαδή τι είναι καλό για τον άνθρωπο που ο ίδιος είναι, τι ισχύει με τρόπο καθολικό για κάθε άνθρωπο στο μέτρο που είναι άνθρωπος, δεν μπορεί παρά να το θέλει και να το πράττει. Δεν υπάρχει συνεπώς κακία· υπάρχει μόνο άγνοια. (σημείωση ναυαγού: εδώ δεν είμαι και πολύ σίγουρος πως συμφωνώ με τον φιλόσοφο, αλλά αφού είναι φιλόσοφος κάτι παραπάνω θα ξέρει) Η τρίτη αυτή πρόταση μπορεί να ονομαστεί ηθική αισιοδοξία.
Οι τρεις προηγούμενες προτάσεις συμβάλλονται στη μεγάλη σωκρατική επιταγή "γνώθι σαυτόν". Πράγματι η ηθική με επαναφέρει σε αυτό που είμαι γιατί η αναζήτηση του αγαθού δεν έχει νόημα παρά μόνο αν αναστείλω προσωρινά οποιαδήποτε άμεση ωφελιμιστική σχέση με τα πράγματα ή τους ανθρώπους που με περιβάλλουν ώστε να σκεφτώ αυτό που πραγματικά θέλω· συνεπώς να αναρωτηθώ ποιος είμαι ώστε να θέλω αυτό που θέλω. Η ηθική νοησιαρχία και η ηθική αισιοδοξία με οδηγούν στην ίδια αναζήτηση γιατί σκέφτομαι σημαίνει αρνούμαι να παρασυρθώ από τη φευγαλέα παρόρμηση και την επιθυμία της στιγμής. Σκέφτομαι σημαίνει καθορίζομαι από αυτό που πραγματικά είμαι, δηλαδή από αυτό που είναι κοινό σε μένα και σε όλους τους άλλους.
Τα αίτια της ήττας
Εχω την εντύπωση ότι ο αιώνας που έφυγε σημείωσε όσο κανένας άλλος ένα είδος ήττας του σωκρατισμού. Τι συνέβη πράγματι με την πρώτη πρόταση, τον μοραλισμό; Βεβαίως ξέρουμε ότι η ηθική έχει νόημα, όχι όμως επειδή υπάρχει ένα απόλυτο αγαθό. Εφεξής έχουμε κάθε λόγο να υποψιαζόμαστε τη φρενιτιώδη επιδίωξη του καλού. Αντίθετα, δεν έχουμε κανένα λόγο να αμφιβάλλουμε για την ύπαρξη του κακού. Τούτο 'δώ τον αιώνα που πέρασε πήρε τη μορφή των ιδεών του καλού, το οποίο έπρεπε οπωσδήποτε να πραγματωθεί στο όνομα αρχών καθολικής ισχύος για τον άνθρωπο ή γι' αυτό που λογιζόταν ως ανθρώπινο. Δεν ξέρουμε πια τι είναι καλό, δεν θέλουμε πια να ξέρουμε τι είναι το καλό, αλλά είμαστε βέβαιοι γι' αυτό που είναι κακό. Ο, τι συνεπώς μας απομένει από την ηθική είναι αρνήσεις και ό,τι μας απομένει από την πολιτική είναι αγώνες εναντίον υπαρκτών αδικιών αλλά όχι υπέρ μιας καθαρής ιδέας. Ως προς τη δεύτερη πρόταση γνωρίζουμε σήμερα τόσο την ισχύ της γνώσης όσο και την τρομακτική τεχνική αποτελεσματικότητά της. Αλλά έχουμε κάθε λόγο να αμφιβάλλουμε για το ηθικό περιεχόμενο του τεχνικού ορθολογισμού, όπως επίσης και για την ταύτιση του τεχνικού ορθολογισμού με τον ορθό λόγο. Το ίδιο ισχύει και για την πρόταση της ηθικής αισιοδοξίας. Βεβαίως γνωρίζουμε καλά ότι κάθε πράξη γίνεται στο όνομα κάποιας αγαθής βούλησης και ότι το «θέλω το κακό» αποτελεί αντίφαση στις λέξεις. Αυτό όμως δεν συμβαίνει επειδή δεν υπάρχει κακό, αλλά γιατί το κακό έχει αποκτήσει τα γνωρίσματα της κοινοτοπίας και συντελείται πάντοτε στο όνομα της ιδέας του τι είναι ή του τι θα έπρεπε να είναι η ανθρωπότητα στο σύνολό της.
Τι είναι λοιπόν ο 20ός αιώνας αν όχι η τριπλή ήττα του σωκρατισμού;
Ισως όμως αυτός ο σωκρατικός έλεγχος του εαυτού μας μπορεί να μας οδηγήσει στη γνώση του τι πραγματικά είμαστε και του τι πραγματικά θέλουμε. Θα συντελούνταν έτσι το σωκρατικό γνώθι σαυτόν και οι άνθρωποι του 21ου αιώνα θα εξασφάλιζαν τον θρίαμβο του ίδιου του Σωκράτη: θα γνώριζαν ότι δεν αποτελούν ανώνυμα υποκείμενα ενός αόριστου ορθολογισμού αλλά υπεύθυνους αυτουργούς.
Γνώση στην οποία συμπυκνώνεται ίσως το νόημα του δελφικού ρητού.
πηγή Ιστολόγιο Ludus Literarius
οι επισημάνσεις με τα έντονα γράμματα, είναι δικής μου επιλογής και πρωτοβουλίας
πέντε κείμενα για τον Σωκράτη -1

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου