το κύμα

η αφίσα της ταινίας από το Festival Βερολίνου

Θέλω να γράψω για "το κύμα" την ταινία που θα προβάλλει την Κυριακή και την Δευτέρα η Κινηματογραφική μας λέσχη. Όμως δεν είναι εύκολο, γιατί έχω τόσα πολλά πράγματα στο μυαλό μου γι αυτή την ταινία που μου είναι σχεδόν αδύνατον να τα οργανώσω και να τα γράψω.
Με μπερδεύουν κι όλα αυτά, που είδαμε στις τελευταίες εκλογές με την άνοδο την ακροδεξιάς "Χρυσής Αυγής" και το μήνυμα που έχει αυτή η άνοδος.

Όμως θα προσπαθήσω.

Τι είναι το "Κύμα" με λίγες λέξεις, είναι "η κυτταρική ανάλυση του ναζισμού"

Κατ' αρχήν να σας πω, ότι είχα την τύχη να πέσω απάνω της, σε μια επίσκεψή μου στην Αθήνα όταν παιζόταν τέτοια εποχή το 2008. Λάτρης του Ευρωπαϊκού κινηματογράφου (περισσότερο του Γαλλοϊταλικού και λιγότερο του Γερμανικού) αποφάσισα να την δω,  ξέροντας μόνο ότι (μελέτησα την ταινία αρκετά μετά), το story ήταν
στηριγμένο στο πείραμα "τρίτο κύμα" (για το οποίο πείραμα, ναι μεν είχα ακούσει, όμως δεν ήξερα τότε σπουδαία πράγματα) που πραγματοποιήθηκε το 1967 στο σχολείο Cubberley στο Palo Alto  της Καλιφόρνια των ΗΠΑ  με  αντικείμενο,  την διερεύνηση της φύσης του φασισμού και των αιτίων της υποστήριξής του από απλούς ανθρώπους.

Αν και ξεκίνησε σαν απλή άσκηση πειθαρχίας, το πείραμα προς το τέλος του ξέφυγε από τον έλεγχο, και τέλειωσε με πρωτοβουλία του δασκάλου με έναν διδακτικό, όσο και οδυνηρό τρόπο.

Ο Τζόουνς (υπαρκτό πρόσωπο, ήταν ο καθηγητής που έκανε το "πείραμα") δίδασκε σύγχρονη ιστορία, και φθάνοντας στο κεφάλαιο για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και συγκεκριμένα στο Ολοκαύτωμα, είδε ότι δε μπορούσε να απαντήσει σε μια βασική ερώτηση των μαθητών του: "Πώς ήταν δυνατόν απλοί άνθρωποι να υποστηρίξουν ένα καθεστώς όπως αυτό του Ναζισμού, να τηρήσουν στάση σιωπής ή και συμμετοχής στις ωμότητες που διεξάγονταν, και επιπλέον όταν όλα τελείωσαν να αρνηθούν ότι είχαν έστω και γνώση για αυτά που γίνονταν";

Ο Τζόουνς αποφάσισε να απαντήσει, δίνοντας ένα μικρό δείγμα στην πράξη.

Η πρώτη φάση του πειράματος περιελάμβανε την δύναμη μέσω της πειθαρχίας

Έτσι, κάποια Δευτέρα, ξεκίνησε το μάθημα επιχειρηματολογώντας για τα πλεονεκτήματα της πειθαρχίας και τα αισθήματα ικανοποίησης και αυτοελέγχου που αυτή γεννά. Προχωρώντας, επέβαλε μια συγκεκριμένη στάση με την οποία θα έπρεπε όλοι να κάθονται μέσα στην τάξη (τα πόδια σε ευθεία με το πάτωμα, τα γόνατα σε γωνία ενενήντα μοιρών και τα χέρια πιασμένα πίσω από την πλάτη), αλλά και συγκεκριμένες, αυστηρές διαδικασίες με τις οποίες γίνονταν ερωτήσεις και απαντήσεις στη διάρκεια του μαθήματος.

Το περίεργο ήταν ότι όλοι όχι μόνο δέχτηκαν αδιαμαρτύρητα τους νέους κανόνες που ίσχυσαν στην τάξη, αλλά έσπευσαν να τελειοποιήσουν την ορθότητα και ταχύτητα της εκτέλεσης των εντολών από μέρους τους. Μάλιστα, η συμμετοχή στο μάθημα, στις ερωτήσεις, τις απαντήσεις και τη συζήτηση, έγινε καθολική, από μερική που ήταν προηγουμένως, και υπόθεση όλων μόλις εφαρμόστηκαν οι νέοι κανόνες ερωταπαντήσεων.

 Στην συνέχεια την δεύτερη μέρα πέρασε στην δύναμη από την κοινότητα. 

Βλέποντας ότι η τάξη τηρούσε τους κανόνες της προηγούμενης χωρίς καμία υπενθύμιση από μέρους του, αποφάσισε να προχωρήσει το πείραμα εισάγοντας την έννοια της Κοινότητας, επιχειρηματολογώντας για τη δύναμη και την ικανοποίηση που αντλείται από το να δουλεύεις, μαζί με άλλους, για έναν σκοπό. Όλη η τάξη φώναξε με ρυθμό και επί πολλή ώρα συνθήματα όπως "Δύναμη από την πειθαρχία" και "Δύναμη από την Κοινότητα". Στο τέλος του μαθήματος, καθιερώθηκε και ο χαιρετισμός μεταξύ των μελών της κοινότητας αυτής: Το δεξί χέρι υψωμένο στον ώμο, με τα δάχτυλα λυγισμένα σαν κύμα που ετοιμάζεται να σκάσει. Ο Τζόουνς ονόμασε τον χαιρετισμό αυτό "Τρίτο Κύμα", γιατί υποτίθεται ότι το τρίτο κύμα που φθάνει στην ακτή είναι και το δυνατότερο, είναι προφανής όμως η σχέση τόσο με το Τρίτο Ράιχ, όσο και με το χαιρετισμό ανάμεσα σε μέλη του Ναζιστικού Κόμματος. Παρ' όλα αυτά, η τάξη υιοθέτησε το χαιρετισμό αυτό, και σύντομα άλλοι μαθητές, παρατηρώντας το χαιρετισμό έξω από την τάξη, ρωτούσαν περί τίνος πρόκειται, και αν θα μπορούσαν και αυτοί να γίνουν μέλη στο Τρίτο Κύμα.

Η συνέχεια ήταν η δύναμη από τη δράση

Την επόμενη μέρα το "πείραμα", καθώς, όπως εξήγησε ο δάσκαλος, η πειθαρχία και η Κοινότητα είναι άχρηστες δίχως την πράξη, πέρασε στη δράση. Εκδόθηκαν κάρτες μέλους για κάθε μέλος του κινήματος, τις οποίες δεν αρνήθηκε να πάρει κανένα παιδί. Επίσης, όλοι προμηθεύτηκαν μαύρα περιβραχιόνια που έπρεπε να φορούν για να ξεχωρίζουν από τους υπόλοιπους.

Ειδικά καθήκοντα ορίστηκαν για τον καθένα, όπως η απομνημόνευση των στοιχείων όλων των μελών του Κύματος, η πληροφόρηση του δασκάλου για κάθε"αντι-κυματική" δραστηριότητα και κουβέντα, η εγγραφή άλλων ατόμων στο Κύμα, και άλλα. Φτιάχτηκαν μεγάλα πανό του Τρίτου Κύματος που κρεμάστηκαν σε όλο το σχολείο, ενώ κατά τον Τζόουνς ένας ολοένα μεγαλύτερος αριθμός παιδιών ζητούσε να γίνει δεκτός στην τάξη του και το Τρίτο Κύμα. Οι μαθητές συνέχισαν όχι μόνο να στηρίζουν το Κύμα μέσω της δράσης τους, αλλά και να αναλαμβάνουν καθήκοντα από μόνοι τους. Ένας από τους πιο αδύνατους και ακοινώνητους μαθητές της τάξης του ανακοίνωσε ότι θα ήταν στο εξής ο σωματοφύλακάς του.

Οι ανησυχίες μιας από τις μαθήτριες καθησυχάστηκαν αμέσως με τη δικαιολογία ότι η τάξη απλά μελετούσε την "προσωπικότητα των Γερμανών". Με ανάλογο τρόπο αντιμετωπίστηκαν και οι επιφυλάξεις κάποιων γονιών. Υπήρχαν επίσης και αντιδράσεις από μαθητές, κυρίως άλλων τάξεων, και μερικές ενέργειες κατά του Κύματος. Οι περισσότερες αντιδράσεις όμως και διαφωνίες προλαμβάνονταν, καθώς από τη μια το δίκτυο των πληροφοριοδοτών είχε πλέον αρκετά μέλη, αφετέρου υπήρχε αυστηρός έλεγχος, με την απαγγελία συνήθως κατασκευασμένων κατηγοριών από τον Τζόουνς προς μέλη του Κύματος, που συνήθως οδηγούσαν στον "εξορισμό" τους στη βιβλιοθήκη του σχολείου, μετά από δημόσια "δίκη". Πάντως, αναλογιζόμενος το γεγονός ότι η κατάσταση μέσα στο σχολείο είχε αρχίσει να ξεφεύγει από τον έλεγχο, ο Τζόουνς αποφάσισε να σταματήσει σιγά-σιγά το πείραμα. 

Δύναμη από την περηφάνια
Τη μέρα αυτή φανερώθηκε στους μαθητές ο (δήθεν) "πραγματικός" λόγος ύπαρξης του Τρίτου Κύματος: Αποτελούσε ένα πανεθνικό κίνημα στρατολόγησης νέων που ήθελαν να παλέψουν μέσω της πειθαρχίας, της κοινότητας, της δράσης και της περηφάνιας για την αλλαγή του εκπαιδευτικού συστήματος. Και όχι μόνο: Με την αλλαγή του εκπαιδευτικού συστήματος θα ερχόταν και η αλλαγή στην ανώτερη εκπαίδευση, την οικονομία, την κοινωνία, την ίδια τη μοίρα του έθνους. Το Κύμα είχε έναν αρχηγό, υποψήφιο για την Προεδρία της Αμερικής που, ανακοινώνοντας την επομένη την δημιουργία ενός προγράμματος για τους νέους με βάση το Τρίτο Κύμα, θα έδινε το σύνθημα για μια επίδειξη δύναμης από μέλη του κινήματος σε πάνω από χίλια σχολεία σε όλη τη χώρα. Το ραντεβού για την επίδειξη δόθηκε σε ένα αμφιθέατρο την επομένη στις 12:00, αυστηρά για μέλη του Κύματος, παρουσία "δημοσιογράφων", δηλαδή φίλων του δασκάλου μεταμφιεσμένων σε εκπρόσωπους του τύπου.
 Τελευταία μέρα: Δύναμη μέσα από την κατανόηση

Το αμφιθέατρο είχε συγκεντρώσει μαθητές, που περίμεναν με αγωνία την τηλεοπτική συνέντευξη τύπου του αρχηγού του Κύματος. Μετά από μια επίδειξη της εκπαίδευσής τους στον "τύπο", όπου το σύνθημα "Δύναμη από την πειθαρχία" φωνάχτηκε δυνατά πολλές φορές, ο Τζόουνς άνοιξε μια τηλεόραση και τους ανακοίνωσε την έναρξη της συνέντευξης τύπου. Για πέντε λεπτά, το ακροατήριο έμεινε να κοιτά μια άδεια οθόνη, περιμένοντας. Όταν διαλύθηκε και η τελευταία ελπίδα ότι αυτό που περίμεναν θα συνέβαινε, ο δάσκαλος ανακοίνωσε στους μαθητές την πραγματικότητα: Δεν υπήρχε αρχηγός, ούτε κίνημα, και οι ίδιοι είχαν ανταλλάξει την ελευθερία τους να σκέφτονται, να αποφασίζουν και να δρουν προκειμένου να γίνουν μέλη μιας ελίτ.

Την ίδια ώρα προβλήθηκε το "μέλλον τους", όπως τους πληροφόρησε ο Τζόουνς: Ένα φιλμ με σκηνές από τη Ναζιστική Γερμανία, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και τη φρίκη του πολέμου. Το τέλος του φιλμ, και ο λόγος του Τζόουνς για το πως, τις προηγούμενες μέρες, είχαν δει το φασισμό να αναβιώνει όχι απλά σαν ένα ιστορικό φαινόμενο, αλλά σαν κάτι κρυμμένο μέσα στον καθένα τους, διάλυσε τη συγκέντρωση μέσα σε σοκ για πολλούς μαθητές, και προβληματισμό για όλους.  

Το όλο ζήτημα δεν ξανα συζητήθηκε ποτέ από το δάσκαλο ή τους μαθητές, για πολλά χρόνια. 

Επίδραση

Οι λεπτομέρειες του "πειράματος" αυτού δεν έγιναν γνωστές για αρκετά χρόνια, παρά το μεγάλο ενδιαφέρον του. Το 1972 ο Τζόουνς δημοσίευσε ένα διήγημα όπου περιέγραφε ορισμένες λεπτομέρειες, και το 1981 διασκευάστηκε σε ταινία (κερδίζοντας βραβείο Έμμυ). Ο συγγραφέας Τοντ Στράσσερ, με το ψευδώνυμο Μόρτον Ρου, έγραψε το μυθιστόρημα Το Κύμα, βασισμένο πάνω στην ταινία αλλά και τη διήγηση του Τζόουνς. Το βιβλίο γνώρισε επιτυχία, και στη Γερμανία προτεινόταν σαν ανάγνωσμα στα σχολεία. Διασκευάστηκε σε θεατρικό έργο και μιούζικαλ. Αργότερα, ο Τζόουνς αποκάλυψε την πλήρη δική του εκδοχή της ιστορίας, ορισμένες λεπτομέρειες από την οποία αμφισβητήθηκαν, κυρίως για το μέγεθος που απέκτησε το φαινόμενο μέσα στο σχολείο, αλλά και το κατά πόσον οι μαθητές μέλη του Κύματος συμμετείχαν όλοι σοβαρά.

πηγές

Wikipedia  

Περιγραφή από τον Τζόουνς στη σελίδα του Τοντ Στράσσερ. 

Remembering the Third Wave, ρεπορτάζ με μαρτυρίες συμμετεχόντων στη σελίδα του Τζόουνς. 

Το Κύμα, σελίδα στο imdb.

Διαβάστε στο Wikipedia για αντίστοιχα πειράματα που αφορούν συνθήκες υπακοής και καταπίεσης

Πείραμα φυλάκισης του Στάνφορντ

Πείραμα της Τζέιν Έλλιοτ

η ταινία

Στο «Κύμα», που έχει καταιγιστικό ρυθμό, το σχολείο μοιάζει με γκρίζα ζώνη. Η αλληλεγγύη, η συλλογικότητα και τα ιδανικά που λείπουν από το κοινωνικό περιβάλλον των παιδιών είναι τα στοιχεία που δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για πάσης φύσεως δικτατορίες.

Το έργο αυτό "ανέβηκε στις αίθουσες της Αθήνας προς τα τέλη του 2008, όταν παιζόταν ταυτόχρονα και άλλη μια εξαιρετική γερμανική ταινία "οι ζωές των άλλων"

Ήταν δύο ταινίες που πραγματικά έπιασαν απροετοίμαστο το Γερμανικό κοινό, και αιφνιδίασαν την "κοινή γνώμη". "Το κύμα" μοιάζει περισσότερο με κινηματογραφικό μανιφέστο, παρά με ταινία.

Το «θετικό» μήνυμα της ταινίας είναι η αποθέωση του ατομοκεντρισμού. Θεωρώντας πως ο αριστερισμός είναι αντεστραμμένος φιλελευθερισμός, η πρακτική εφαρμογή τους οδηγεί στον ίδιο κοινό παρανομαστή. Η ταινία θέλει να δείξει πως η μεγάλη ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου μπορεί στις μικρές ηλικίες να διαστρεβλωθεί και να χρησιμοποιηθεί με έναν τέτοιον τρόπο.

Ανεξάρτητα  από το ιδεολογικό προφίλ του σκηνοθέτη, (γνωστός αριστερός και ακτιβιστής του κινηματογράφου) το αποτέλεσμα, το μήνυμα το οποίο θέλει να περάσει στον θεατή είναι συγκεκριμένο: Μείνετε μακριά από καταστάσεις ανεξέλεγκτες, καταστάσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε τρομακτικά για την δημοκρατία δεδομένα. Οι έννοιες της Συλλογικότητας, του Ομαδικού Πνεύματος, της Αλληλεγγύης, της Συντροφικότητας, της Πειθαρχίας, του Κοινού Στόχου, είναι καταδικαστέες όταν – αντί για ανώδυνες, ελεγχόμενες, ψευτοεπαναστατικές παρέες που κινούνται μεταξύ γραφικότητας, ψευδαισθήσεων και τεχνητών καταστάσεων – οδηγούν καταρχάς στην αμφισβήτηση και κατόπιν στην δημιουργία εμπεριστατωμένων ομάδων που αρνούνται ευθέως τον διεφθαρμένο και χωρίς ουσιαστικά ιδανικά, σύγχρονο κόσμο.

Ο σκηνοθέτης Dennis Gansel σε συνέντευξή του, παραθέτοντας τους φόβους του, είχε πει "Είναι λάθος να λες: Με τίποτα δε γίνεται μια ναζιστική δικτατορία να συμβεί εδώ. Νομίζω πως είναι πιθανό ακόμη και σήμερα να εμφανιστεί κάτι παρόμοιο στη Γερμανία. Η δυναμική του πλήθους μπορεί να γίνει από καλοσυνάτη μέχρι δαιμονική. Είναι τρομακτικό πως μπορεί τα πράγματα να εξελιχθούν"

Ποντάροντας  στο ένστικτο της μάζας, ο Γκάνσελ  πετυχαίνει αδιαμφισβήτητα τον στόχο του: δηλαδή να αποδείξει ότι η ανθρώπινη παραπλάνηση είναι υπεράνω εποχής και κοινωνικών συνθηκών. Και ότι όταν τελειώσουν όλα, ο καθένας είναι υποχρεωμένος να μαζέψει μόνος του τα κομμάτια του. 

Βιογραφικό του σκηνοθέτη Dennis Gansel (στα αγγλικά) εδώ από το germanfilms promoting

δείτε το trailer της ταινίας

το βιβλίο "το κύμα" (είναι διαθέσιμο 9,50 ευρώ) στο internetiko βιβλιοπωλείο "πρωτοπορία"